Over recht en rechtvaardigheid werd anders gedacht in vroeger eeuwen. Wie terecht stond voor een ernstig misdrijf kon rekenen op de galg.
Maar de doodstraf was niet genoeg. Het lichaam van geëxecuteerden werd tentoongesteld op het galgenveld aan de overkant van het IJ in Amsterdam Noord. De plek was strategisch gekozen. Zeelieden die Amsterdam binnenvoeren, konden zien dat de stad streng toezag op naleving van de wet.
Het galgenveld van Amsterdam is voor het eerst afgebeeld op de stadsplattegrond van Cornelis Antonisz. uit 1538. Aan de overkant van het IJ zien we twee galgenputten. Een galgenput is een put met galgen eromheen, waaraan de dode lichamen van geëxecuteerden werden opgehangen. Als wind en weer de touwen hadden verteerd, vielen de stoffelijke resten in de put. Ook werden op het galgenveld hoofden op staken tentoongesteld en lichaamsdelen op raden.
Volewijk
Het galgenveld heeft eeuwenlang bezoekers en inwoners van de stad doen huiveren. Afschrikwekkend werd getoond hoe het af kon lopen als het verkeerde pad werd gekozen. Het galgenveld was goed zichtbaar vanuit de stad, vooral vanuit de westelijke eilanden. De namen van Galgenstraat en Galgenbrug op Prinseneiland herinneren nog aan het lugubere uitzicht dat hier vroeger opdoemde. De Volewijk, zoals het gebied aan de overkant van het IJ heet, was toen nog onbebouwd. Het was een ruig gebied. Een landtong die in het wilde water van IJ reikte. Er groeide riet. Vogels hadden er hun broedplaats. Vermoedelijk is Volewijk afgeleid van Vogelwijk.
Executies in Amsterdam werden meestal op de Dam voltrokken of voor de
Waag op de Nieuwmarkt. Deze laatste locatie was handig, omdat lijken van misdadigers ook werden gebruikt als studiemateriaal door chirurgijns. De chirurgijnsgilde zetelde in de Waag, die jarenlang de bijnaam ‘Snijburcht’ droeg.
Wederdopers
Het grootste aantal geëxecuteerden werd in 1535 naar de Volewijk gebracht. Het waren de lichamen van de Wederdopers. Deze religieuze groepering verzette zich tegen het Katholicisme. Nadat eerst leden van de groepering naakt door de straten van Amsterdam waren gelopen, werd op 10 mei het stadhuis bestormd. De 28 doden die hierbij vielen, werden naar het galgenveld vervoerd en aan de voeten opgehangen.
Dat meer arme dan rijke mensen op het galgenveld terechtkwamen spreekt vanzelf. De armoede dreef moeders ertoe hun kind te vermoorden of uit stelen te gaan. De een zijn dood is de ander zijn brood, moet de Amersfoortse drukker Maurits Langewagen hebben gedacht. In 1774 publiceerde hij de namen van alle personen die in Amsterdam tussen 1693 en 1774 ter dood waren veroordeeld. De leeftijden van de 327 gevonnisten varieerden van 14 tot 85 jaar. Er komen meer mannen dan vrouwen voor op de lijst.
Geliefde recreatieplek
Meest vreemd doet nog de periode aan dat het galgenveld een geliefde plek van recreatie werd voor inwoners van Amsterdam. In 1662 werd het Tolhuis gebouwd aan de overkant van het IJ. Het werd al gauw een plek waar gezinnen op een mooie zondag naartoe togen. Er was ruimte en natuur en het galgenveld. Moraliserende vaders lieten dat graag aan hun kinderen zien.
Het galgenveld werd opgeheven in 1795, het jaar van de revolutie en de invoering van het Franse recht in Amsterdam. In het begin van de 20ste eeuw vestigde zich Shell op het terrein bij de Volewijk. Om de band met het verleden te doorsnijden werd de Galgenweg omgedoopt in Badhuisweg. Sinds 2002 is de gemeente Amsterdam eigenaar van het Shellterrein. Het zal worden ontwikkeld tot woon- en recreatiegebied.
Geraadpleegde bronnen
- Drie eeuwen Tolhuis, J.A. Groen jr., Ons Amsterdam, 1962
- Per scheve schaats naar Spinhuis en schavot. M.G. Emeis jr. Ons Amsterdam, 1976
- Website van het gemeentearchief Amsterdam: www.gemeentearchief.amsterdam.nl