'Geen angst voor het onbekende'

Burgemeester Job Cohen en PVDA raadslid Fatima Elatik trokken de stad in om de verschillende bevolkingsgroepen bij elkaar te houden.
Op haar voicemail een Arabische groet, verslaafd aan de Amerikaanse soap As the world turns, taalgebruik dat varieert van 'zwaar moeilijk' tot 'civil society'. Fatima Elatik wervelt door de culturen. De aanvragen voor interviews stroomden na 11 september dan ook binnen. Maar Elatik besloot tot mediastilte: 'Alles lag zo gevoelig, wat ik ook zou zeggen het zou als steunbetuiging aan de terroristen worden uitgelegd. In Amerika stierven zesduizend mensen, maar de Nederlandse pers maakte er binnen een dag een Nederlandse kwestie van en verdeelde het land in wij en zij. Ik had geen zin om daaraan mee te doen.'

Koffiehuizen

Elatik praatte niet met journalisten maar wel met Amsterdammers. Zij ging naar moskeeën, buurthuizen, vrouwenverenigingen, koffiehuizen en pleintjes. En overal kwam zij angst en onzekerheid tegen. Moslims die van de ene op de andere dag in de beklaagdenbank zaten en bang waren voor repercussies. Nederlanders die niet meer wisten hoe ze tegen hun moslim buurman aan moesten kijken.
De schok was ook voor Elatik persoonlijk groot. Ze ontving 'hatemail', haatdragende mailtjes van mensen die lieten weten dat die 'hoofddoekjes' het land uit moesten. 'Ik riep altijd tegen iedereen 'je bent een gelijkwaardige burger met alle rechten en plichten'. Ineens was alles anders, overdag heb ik hard gewerkt om de mensen bij elkaar te houden, 's avonds lag ik op de bank te huilen.'
Elatik was dan ook verschrikkelijk blij de burgemeester - 'eindelijk iemand die zijn nek uitsteekt'- aan haar zijde te vinden. Cohen bezocht stadsdelen, moskeeën en islamitische scholen, luisterde en vertelde moslims dat zij zich niet hoefden te verdedigen. In zijn Herzberglezing wees hij de autochtone bevolking op hun rol bij integratie. 'Mensen moeten migranten opnemen in de samenleving. Ze werkelijk accepteren. En dat is iets anders dan langs elkaar heen leven. Het is niet eenvoudig. Omgaan met het vreemde is lastig, het vraagt tijd en moeite.'

Doodstraf

Nu, ruim twee maanden na de aanslagen heeft het wantrouwen plaatsgemaakt voor interesse in de ander, constateert Cohen. 'Er zijn indringende verhalen over de Islam geschreven. En we zijn meer open, zeggen wat we van elkaar vinden. Als Marokkaanse jongeren de Schiphollijn onveilig maken, mag dat gezegd worden. Erkennen is het begin van oplossen. We moeten met elkaar in gesprek. Ook Elatik wil een dialoog: 'We moeten werken aan gemeenschappelijke normen en waarden. Daar kun je elkaar dan vervolgens ook op aanspreken.'
Maar wie heeft nu zin in een prettig gesprek met een imam die roept dat homoseksuelen de doodstraf moeten krijgen? Die angst is legitiem, vindt Elatik. 'Maar ik wil dan toch weten waarom roept zo'n imam dit. Is hij misschien gestoord? We weten het niet want we mogen er niet verder over praten. Imams komen vaak van het platteland. Daar denkt men anders over dingen dan wij in de grote stad. Je moet het gesprek niet uit de weg gaan. Maar tegelijkertijd moet je zo'n imam wel duidelijk maken dat hij dankzij de Nederlandse grondwet zijn godsdienst uit mag oefenen en zijn moskee heeft. Diezelfde grondwet beschermt ook homoseksuelen.'

Wortels

Cohen is niet bang voor het debat over normen en waarden waarbij de Nederlandse wetten de grenzen vormen. Maar wat als we er niet uitkomen? 'Dat zien we dan wel weer', is het laconieke antwoord. 'Ik ben daar niet zo benauwd voor. We zijn een samenleving van overleggen, we hebben nooit anders gedaan. En kijk eens naar de tweede en derde generatie moslims, die zijn in hoog tempo bezig zich een plek in deze samenleving te verwerven zonder hun wortels te verliezen.'
Ook Elatik is ondanks de schok van 11 september optimistisch. 'Na de aanslagen besloten veel mensen elkaar op te zoeken. Dat geeft me kracht. We moeten met elkaar praten, niet bang zijn voor het onbekende. Dat calvinistische 'doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg' moet overboord.' Lachend vestigt ze de aandacht op haar traditionele outfit: 'alsof ik er gewoon uitzie.'