Revolutie aan de westelijke IJ-oevers

'Ik? Ik lig hier pas vijfentwintig jaar.' De schipper van de tijdloze, platte schuit heeft ooit een van de meest romantische plekjes van de stad bemachtigd, en bezweert zijn onzekere toekomst nu met een portie Amsterdamse humor. Hij vist op aal in het IJ, vertelt hij. Zijn netten en een stapel hout 'voor de fuik' combineren harmonisch met de oever vol wilde tuinen, waar kunstzinnige stillevens van plastic babypoppen en romantische erkertjes als handtekening zijn achtergelaten.

Verliefd

De vervallen tuinen werden aangelegd door de bewoners van de rij lage spoorwegloodsen erachter. Sommige loodsen zijn nog bewoond of als atelier in gebruik. Een kraker die hier ook al alweer ruim twintig jaar bivakkeert, leeft er nu in harmonie met zijn buurman die er onlangs als anti-kraakwacht is gestationeerd en er de jeanskleding heeft opgeslagen waarmee hij op de markt staat. Het uitzicht van de aalvisser naar de andere kant, over het water van het Westerdok, is al even spannend: de prachtige grachtenhuisjes van het Bickerseiland worden daar afgewisseld met gedurfde nieuwbouw en verrassingspanden in aanbouw.
Op de westelijke eilanden gaat veel veranderen. Op de plek van de spoorwegloodsen zullen woningen verrijzen. Het wordt er een echt stuk stad met hoogbouw, zoals de afgelopen jaren al is ontwikkeld aan het uiteinde van het Westerdok, op de Silodam. Wat decennia lang een vergeten uithoek van de stad was, kwam in de jaren tachtig in trek bij jonge kunstenaars, handwerklieden en feestgangers. Vanaf het terras voor de eerste graansilo, die van beton, kijkt Krijn uit over het IJ. 'Ik kwam hier wel eens feesten en werd verliefd op deze plek.' Hij heeft de Pijp net verruild voor de silo, om er met twee compagnons een film- en reclamebedrijf te huisvesten: Laboratorivm - met een 'v'. Hun plek mag er zijn: een gigantische ruimte van zes meter hoog, met het veertigtal graantrechters ver boven Krijns hoofd als historisch decor. 'Pure luxe, die ruimte.'

Leven aan het water, op historische locaties, is zeer in trek. De gemeente en de stadsdelen proberen erop in te spelen. Na het Westerdok met zijn graansilo's (de betonnen silo, de bakstenen silo en het veelkleurige nieuwbouwcomplex Silodam) zullen de aanliggende Houthavens tot woongebied worden omgevormd.

Pioniers waren daar twintig jaar geleden al mee begonnen, toen het nog vergeten en vervallen havengebied was. Het Veem is, als veelzijdig cultureel complex, al vele jaren het bekendste voorbeeld van een hergebruikt pakhuis, hier in Westerpark.
Deze buurten boven het spoor verloochenen hun oorsprong niet geheel: meubelmakers, architecten en woonboters zijn te vinden waarin de zeventiende eeuw houthavens en scheepsbouw floreerden. De Teertuinen en Breeuwersstraat herinneren daaraan. Waar eens teer werd gekookt voor het breeuwen, het dichtmaken van scheepsnaden met geteerd henneptouw, begint nu Tussen de Bogen. De bogen van de oude spoordijk die het gebied tot voor kort van de stad afsloot zijn, net als de S-Bahn-bogen in Berlijn, als trendy werk- en winkelruimten heringericht.

Broedplaats

Voor een panorama over de Westelijke Havens stapt u op de kop van de Oude Houthaven, voorbij Binnenvaartcentrum de Bonte Zwaan, op het gratis Distelwegveer. Aan de overkant van het IJ is in de verte het gigantische terrein van de NDSM-werf te zien, met hallen van wel zesduizend m2. Pioniers hebben de plek allang ontdekt als een van de vele vrijplaatsen die Noord te bieden heeft, nu er aan de zuidelijke IJ-oevers minder uitdagende, oude havengebouwen leegstaan. Wethouder Duco Stadig heeft die behoefte officieel gemaakt door de hallen voor vier miljoen euro te laten opknappen tot 'broedplaats': met ateliers, evenementenzalen en een skatepark.
Het woord 'Distelweg' zegt het al: wat een onontgonnen terrein! Een aantal loodsen en havengebouwen huisvest, al dan niet tijdelijk, jonge beeldende kunstenaars en startende ondernemertjes. In 'Bedrijfsverzamelgebouw A' wordt sinds kort architectuurtijdschrift Archis gemaakt. Het stadsdeel Noord, de gemeente Amsterdam, de provincie, de staat en de EU - vele instanties hebben potjes geopend om het verpauperde havengebied weer op de kaart te zetten. Voormalig loods De Groene Draeck was een van de eerste panden: direct aan het IJ, met uitzicht op de blikvangers aan de Silodam. Voor de deur is een clubje mensen, nog wat onwennig, onkruid aan het wieden. Het is een werkervaringproject van 'Buurtservice Noord'. Die ervaring is hier goed op te doen. Enkel al aan de IJ-oevers biedt Noord genoeg wild groen, op de zes kilometer van de Noorder-IJplas via Distelweg en Grasweg, via Shell-terrein en Tolhuisweg, over twee kanalen, tot in de Sixhaven. Daar is het uitstekend picknicken, in het gras pal tegenover het Centraal Station.

Goed evenwicht

'We dingen zelfs mee naar de prijs voor de groenste stad van Nederland', vertelt stadsdeelwethouder Bob Plantinga (VVD) van Amsterdam-Noord. Kersvers bestuurder Plantinga, die onder andere Noords financiën en economische zaken beheert, is zeer enthousiast over de activiteiten aan de noordelijke IJ-oevers. 'Ik merk dat het wordt rondgefluisterd: hier moet je zijn.' Niet elk plantje zal de revolutie aan het IJ overigens overleven. Er moet een goed evenwicht komen tussen werken, wonen en recreëren aan het water. En erachter: Plantinga benadrukt dat Amsterdam-Noord niet enkel een 'gouden randje' aan de oevers wil maken.
Die plannen worden zeker niet van vandaag op morgen uitgevoerd. Op een voorlopig kaartje is te zien wat er in heel Amsterdam vóór 2030 zoal moet gebeuren. De stad krijgt er tot dat jaar zo'n vijftigduizend woningen bij. De meeste plekken aan de noordelijke IJ-oevers die nu lila zijn ingekleurd (stedelijk bedrijventerrein) zijn in 2030 alle roze en rood, voor (groot)stedelijk wonen en werken. En de Houthavens worden van donkerpaars (industrie- en havengebied) eveneens rood en roze. Wie over weinig fantasie beschikt, heeft vanuit de Sixhaven een geweldig uitzicht op de Oostelijke eilanden, waar de omwenteling ooit ook begon als roze en rode vlekjes op de kaart. Op de voorgrond ligt de sierlijke Jan Schaeferbrug, naar de Amsterdamse wethouder die ooit zei: 'In gelul kun je niet wonen'.
In Noord wordt de komende jaren eerst het hart van het oevergebied omgevormd. De gemeente heeft daartoe het Shell-terrein aangekocht, vertelt stadsdeelbestuurder Plantinga. Gelukkig maar, want inmiddels vinden veel Amsterdammers het doodzonde dat deze toplocatie bij het water door de grootschalige bedrijvigheid van Shell ontoegankelijk is. Het water biedt het beste beeld op alle ontwikkelingen. Een tip voor wie weinig tijd heeft: op steiger 7 bij CS vertrekt minstens elk uur een publieke draagvleugelboot naar IJmuiden. U zoeft dan langs de westelijke IJ-oevers.