Grachtenhuizen
In architectonisch opzicht wordt het aanzicht van de grachtengordel bepaald door het koopmanshuis. De huizen variëren tegenwoordig in hoogte, breedte en stijl, maar oorspronkelijk waren ze meer uniform. Door de vaste kavelgrootte waren de huizen diep en smal, met een drie ramen tellende voorgevel.
Meestal hadden de huizen vier of vijf verdiepingen. De verhoogde stoep gaf toegang tot de hoofdverdieping, met in het voorhuis een kantoor, werkplaats of winkel. Daarachter lag de woonkamer. In de kelder bevond zich de keuken, en op de verdiepingen en zolder opslagruimte.
Dragende binnenmuren
De constructie van houten balken die in de bakstenen zijmuren rusten, zonder dragende binnenmuren, maakt dat het interieur van het koopmanshuis flexibel is in te richten. Daardoor kon de functie in de loop der tijd steeds gewijzigd worden. Ook de topgevels konden eenvoudig aan een nieuwe smaak aangepast worden. Dit gebeurde veelvuldig, waardoor uiteindelijk het wereldberoemde afwisselende beeld is ontstaan.
Stadspaleisjes
Bij de Vierde Uitleg van na 1660, is afgeweken van het vroegere standaardmodel zoals dat in het eerste gedeelte van de grachtengordel werd toegepast. Kopers kregen nu bij de veiling van de kavels het recht om bij aankoop van een perceel, de kavel ernaast voor dezelfde prijs te kopen. Het resultaat is dat er in het gebied tussen de Leidsegracht en de Amstel veel dubbele grachtenpanden te zien zijn. De allerrijksten bouwden hier hun stadspaleisjes, volgens de mode in een classicistische stijl met kostbare natuursteen. Vooral de befaamde Gouden Bocht kreeg daardoor de veelbesproken chique uitstraling.