In het kort
Deze site gaat over grond die in eigendom is van de gemeente. Voor grondgebruik betalen erfpachters een vergoeding (canon) aan de gemeente. Bij erfpacht handelt de gemeente in de privaatrechtelijke hoedanigheid van grondeigenares.
Erfpacht nu
De gemeenteraad besloot in 1896 om de grond voortaan in erfpacht te gaan uitgeven, zodat de gemeenschap kon gaan profiteren van de waardevermeerdering van de grond.
De belangrijkste argumenten waren toen:
- De waardevermeerdering van de grond moet ten goede komen aan de hele gemeenschap;
- De overheid houdt meer invloed op het gebruik van de grond;
- Het erfpachtstelsel is een hulpmiddel om maatschappelijk ongewenste ontwikkelingen als speculatie tegen te gaan.
In 1999 zijn deze gronden voor het erfpachtstelsel opnieuw bevestigd en onderschreven door de Amsterdamse gemeenteraad.
Opbrengsten uit het erfpachtstelsel worden gebruikt voor stedelijke ontwikkeling, vernieuwing en voor de leefbaarheid van de stad. Ook het onderhoud van openbare ruimtes en parken wordt mede betaald door deze opbrengsten. Op die manier komt de waardevermeerdering van de grond ook ten goede aan de hele gemeenschap.
Amsterdam is een dichtbebouwde en dichtbevolkte stad. Uitgifte in erfpacht stelt de gemeente in staat invloed te houden op het gebruik van de grond. Publiekrechtelijke regelingen op het gebied van ruimtelijke ordening zetten de grote lijnen uit. Maar erfpacht valt onder het privaatrecht, dat mogelijkheden biedt om ook in detail bestemming en gebruik van de grond vast te leggen.
Het erfpachtstelsel kan maatschappelijke ongewenste ontwikkelingen als speculatie tegengaan. Hierdoor kunnen in Amsterdam nog steeds betaalbare woningen worden gebouwd, zelfs op dure locaties zoals aan het IJ. Woningen op grond die in een ‘vrije grondmarkt' al lang zou zijn opgekocht voor luxe kantoren of dure appartementen. Met de vorming van ‘rijke' wijken als gevolg. Het erfpachtstelsel is dus één van de instrumenten die de gemeente heeft om een gevarieerde bevolkingssamenstelling van de stad en de wijken te bevorderen. Goedkope woon- en werkruimtes blijven beschikbaar, door terreinen in erfpacht uit te geven met een zekere bestemming.
Erfpacht toen
Al in het oude Egypte werd staatsgrond in erfpacht uitgegeven, daar werd een cultuurplicht aan verbonden. Bij de Romeinen gebeurde de uitgifte van ontgonnen grond door overheid en religieuze instellingen met het doel voor langere tijd een inkomstenbron te creëren. Het was gebruikelijk de uitgifte van de grond aan voorwaarden te verbinden, zoals bijvoorbeeld een bebouwingsplicht.
Erfpacht werd in Nederland oorspronkelijk gehanteerd als rechtsfiguur om de ontginning van woeste grond mogelijk te maken. De eerste uitgiften in erfpacht in Amsterdam dateren uit de 15e en 16e eeuw.
De eigenaar die er geen brood in zag zelf zijn percelen te ontginnen, gaf deze in erfpacht uit. De erfpachter nam de taak op zich de grond tot landbouwgrond om te vormen en vervolgens te exploiteren. Het transformeren van woeste grond tot een redelijk renderend bedrijf vergde veel tijd. Daarom werd het gebruiksrecht voor een lange periode gevestigd. De erfpachter diende een pachtsom of canon te voldoen. Dit was echter niet zozeer een gebruiksvergoeding als wel erkenning van het eigendomsrecht van de landeigenaar.
Eerste vormen van erfpacht in Amsterdam
De eerste uitgiften in erfpacht in Amsterdam dateren uit de 15e en 16e eeuw en op 23 september 1896 werd het erfpachtstelsel ingevoerd. De grond binnen de vestingwerken was volledig benut. Het stadsbestuur onteigende landbouwgronden om de stad verder te kunnen uitbreiden. Het gemeentebestuur slaagde er echter niet in alle grond weer te verkopen. Een gedeelte daarvan werd daarom in erfpacht uitgegeven voor tuinbouwdoeleinden. Zo ontstond de Plantagebuurt. Tussen 1850 en 1896 werden ook al terreinen, voornamelijk aan ondernemers, in erfpacht uitgegeven. Deze vonden het vaak voordeliger hun kapitaal in het bedrijf te investeren, dan in de grond. Het kwam zelfs voor dat gegadigden zich beklaagden dat zij moesten kopen, terwijl anderen grond in erfpacht kregen.
Grondpolitiek en Treub
Het progressief liberale raadslid mr. M.W.F. Treub, die later achtereenvolgens wethouder, hoogleraar, kamerlid en minister zou worden, was één van de eersten die vond dat de grondpolitiek veranderd moest worden, zodat de gemeenschap kon gaan profiteren van de waardevermeerdering van de grond. In januari 1890 droegen burgemeester en wethouders enkele percelen bouwgrond voor ter verkoop. Treub diende een motie in, om in plaats van ‘verkopen' te lezen ‘in opstal uit te geven ‘. Hij was er van overtuigd dat de terreinen, als gevolg van de industriële revolutie en bevolkingsgroei, in waarde toe zouden nemen. Dit was het begin van de discussie over het invoeren van een erfpachtstelsel.
Invoering erfpachtstelsel
Zoals gezegd: op 23 september 1896 werd het erfpachtstelsel ingevoerd en wel met erfpacht op langere termijn (75 jaar) met een vaste canon (vergoeding voor gebruik). Het daadwerkelijk toepassen van het stelsel kwam echter maar langzaam op gang. Een aantal bezwaren leidde in 1915 tot herziening van het erfpachtstelsel. Voortaan werd grond uitgegeven in voortdurende erfpacht, met de mogelijkheid de canon en de bepalingen te wijzigen na 75 jaar en daarna telkens na 50 jaar. Door de jaren heen zijn de algemene bepalingen, telkens als het nodig was om aan de eisen van de tijd te voldoen, door de Gemeenteraad gewijzigd.
Klik hier voor brochures en achtergrondartikelen
Uitvoering erfpachtstelsel
Bureau Erfpacht van OGA is verantwoordelijk voor de uitgifte, beheer en beleid van het erfpachtstelsel, de stadsdelen hebben mandaten om deel uitgifte, beheer en beleid van erfpachtrechten uit te voeren op grond van de verordening op de stadsdelen.